همه ما عادت کرده ایم خطرناک ترین تهدید سایبری را تازه ترین تهدید بدانیم، اما در عمل خیلی از آلودگی هایی که در شبکه شرکت ها دیده میشود سر و کارشان به بدافزارهایی است که سال ها پیش کشف شده اند؛ یک درایو USB که گوشه کشو مانده، یک کامپیوتر قدیمی که دیگر کسی سراغش نمی رود یا فایلی که سازمان سال هاست در آرشیوش نگه داشته است.
به گزارش لابراتوار کاسپرسکی، یکی از همین پرونده های قدیمی این روزها دوباره باز شده است: Retadup. کرمی که در سال 2019 اسمش سر زبان ها افتاد و قرار بود کارش تمام شده باشد، اما نسخه های قدیمی آن روی درایوهای USB زنده مانده اند و حالا روی دستگاه های تازه هم پیدا می شوند.نکته نگران کننده ماجرا اینجاست که این کرم دیگر فقط یک یادگار قدیمی نیست و به عنوان وسیله ورود بدافزار پیچیده تری به نام CoffeeLoader به کار می رود.
آمارها هم همین را می گوید. محصولات کسپرسکی تنها در ۹ ماه نخست سال 2026 حدود 15000 مورد مرتبط با Retadup را شناسایی و خنثی کرده اند. این هم فقط آماری است که یک شرکت امنیتی ثبت کرده است؛ برای بدافزاری که هفت سال پیش بساطش برچیده شده بود، رقم کمی نیست.
بدافزار Retadup چیست و چگونه منتشر میشود؟
Retadup یک کرم کامپیوتری است که سال 2017 کشف شد و با AutoIt نوشته شده است؛ ابزاری کاملا قانونی که برای خودکار کردن کارهای تکراری در محیط ویندوز ساخته شده و به همین دلیل هم استفاده از آن برای نویسنده بدافزار دردسر کمتری دارد.
ویژگی اصلی این کرم، پخش شدن خودکار از راه حافظه های قابل حمل است. وقتی روی سیستمی اجرا می شود چند نسخه از خودش می سازد و در درایوهای USB و هاردهای اکسترنال میانبرهای ویندوز با پسوند .LNK می گذارد. کافی است همان درایو به کامپیوتر دیگری وصل شود و کاربر روی میانبر آلوده کلیک کند تا ماجرا از اول تکرار شود. به این ترتیب کرم از یک ماشین به ماشین بعدی می رود، سیستم های آلوده یک بات نت (Botnet) را تشکیل می دهند و اپراتورهای شبکه هم از راه سرورهای فرماندهی و کنترل (C2) به بقیه بدافزارهای روی دستگاه های آلوده دستور می دهند.

پلیس فرانسه و پاکسازی 850 هزار کامپیوتر
در سال 2019 با همکاری نیروهای انتظامی و متخصصان امنیت سایبری، زیرساخت فرماندهی و کنترل Retadup شناسایی و از کار انداخته شد. پلیس فرانسه سرورهای اصلی این باتنت را توقیف کرد و بعد حرکت زیرکانه ای زد: از همان زیرساخت برای فرستادن دستور حذف به کامپیوترهای آلوده استفاده کرد. یعنی هر دستگاهی که برای گرفتن دستور به سرور وصل می شد، دستور پاک کردن خودش را دریافت می کرد. نتیجه این کار پاکسازی بیش از 850 هزار کامپیوتر آلوده و توقف فعالیت بات نت بود.
اما یک ایراد در این میان وجود داشت که بعدها گریبان همه را گرفت. پاکسازی کامپیوترهای متصل به اینترنت به معنی نابودی همه نسخه های بدافزار نبود. درایوهای USB آلوده همچنان نسخه های قدیمی کرم را در خود نگه داشته بودند و کامپیوترهایی هم که در آن مدت به اینترنت وصل نشدند هیچ دستوری نگرفتند. همین نسخه های باقی مانده بعدها پایه بازگشت این تهدید شدند.
دامنه های قدیمی دوباره زنده شدند
گفتنی است این ویژگی را می شود به شکل مثبت هم به کار برد؛ یعنی دامنه های قدیمی بدافزارها را ثبت کرد و برای مهاجمانی که هنوز آن آدرس ها را در کدشان دارند تله گذاشت. اما در مورد Retadup ورق برگشت: چند دامنه مرتبط با این کرم دوباره فعال شدند و نسخه هایی که سال ها در فلش ها خاک می خوردند توانستند به یک سرور فرماندهی و کنترل وصل شوند.
زنجیره آلودگی هم به این شکل کامل می شود: کاربر درایو USB آلوده را به سیستم وصل می کند، با اجرای میانبر آلوده نسخه قدیمی Retadup روی کامپیوتر فعال می شود، کرم به سرور C2 وصل می شود، سرور دستور رمزگذاری شده و امضای دیجیتال شده را برای دانلود و اجرای بدافزار بعدی می فرستد و در نهایت CoffeeLoader روی سیتم قربانی نصب می شود. خلاصه اینکه بدافزار قدیمی اینجا نقش پیک را بازی می کند؛ تهدید تازه را خودش نمی آورد، در را برایش باز می کند.
CoffeeLoader؛ واسطه ای برای تهدیدهای تازه
CoffeeLoader یک بارگذار بدافزار (Loader) است؛ یعنی کار اصلی خودش آلوده کردن فایل ها نیست، بلکه فراهم کردن مقدمات اجرای بدافزارهای دیگر روی کامپیوتر قربانی است.
چیزی که آن را از خیلی از بدافزارهای قدیمی جدا می کند، شگردش برای پنهان ماندن و دور زدن سیستم های تشخیص تهدید است. CoffeeLoader از زنجیره ای از قطعات کد رمزگذاری شده استفاده می کند و یکی از کارهای عجیبش این است که رمزگشایی کد را به واحد پردازش گرافیکی (GPU) می سپارد. به همین دلیل بعضی از ابزارهای امنیتی وقتی فایل مشکوک را در محیط مجازی یا Sandbox تجزیه و تحلیل می کنند، چیزی گیرشان نمی آید.
این بدافزار پیش از آنکه کار اصلی را شروع کند سعی می کند جای پای خودش را روی سیستم محکم کند؛ از مکانیزمهای خود ویندوز برای پایداری (Persistence) استفاده می کند و تغییراتی در رجیستری می دهد تا هر بار که سیستم بالا می آید دوباره اجرا شود. بعد از برقراری ارتباط با سرور فرماندهی و کنترل هم دستورات رمزگذاری شده و امضاشده را می گیرد و بدافزارهای بعدی را دانلود و اجرا می کند.
آن بدافزارهای بعدی معمولا چه هستند؟ Infostealer برای دزدیدن اطلاعات ورود به سیستم، دادههای مرورگر و بقیه اطلاعات حساس، باج افزار (Ransomware) برای رمزگذاری فایل ها و گرفتن پول در ازای آزادسازی آنها، و ابزارهایی که برای دسترسی غیرمجاز، جاسوسی و پخش شدن در شبکه به کار می روند. CoffeeLoader در همه این حالت ها نقش واسطه را دارد.
کدام سازمان ها بیشتر در معرض خطرند
بازگشت Retadup یک نکته ساده را یادآوری می کند: دستگاه های قدیمی و درایوهای USB را از دایره نظارت امنیتی بیرون نگذارید. در خیلی از شرکت ها فلش و هارد اکسترنال برای جابجایی فایل بین کامپیوترها، پشتیبان گیری یا بردن اطلاعات از این اتاق به آن اتاق استفاده می شود و همین دستگاه ها بدون هیچ کنترل امنیتی بین کارمندها دست به دست می شوند. یک درایو آلوده در چنین وضعیتی می شود نقطه ورود آلودگی به شبکه سازمان.
اگر کامپیوترهای سازمان به هم وصل باشند وضع بدتر هم میشود؛ کافی است یک کارمند فلش آلوده را به یکی از سیستم ها بزند تا احتمال رفتن آلودگی به بقیه ماشین ها پیدا شود. کنترل دستگاه های خارجی، محدود کردن اجرای فایل های مشکوک و استفاده از راهکار امنیتی نقطه پایانی (Endpoint Security) با مدیریت متمرکز، باید بخشی از سیاست امنیتی شرکت باشد نه یک توصیه تشریفاتی.

چگونه از آلودگی به Retadup و CoffeeLoader جلوگیری کنیم؟
برای کم کردن خطر آلودگی به این دسته از بدافزارها یک کار به تنهایی کافی نیست و باید چند اقدام را با هم انجام داد.
- سیستم عامل و نرم افزارهای امنیتی را به روز نگه دارید
همه سیستم عامل ها، برنامه ها و نرمافزارهای امنیتی باید مرتب به روز رسانی شوند. پایگاه داده امنیتی منسوخ یا لایسنس منقضی شده، شانس موفقیت آلودگی را بالا می برد .در واقع سازمان بابت محصولی هزینه می کند که دیگر کار نمی کند. - AutoRun و AutoPlay را خاموش کنید
بر اساس سیاست امنیتی شرکت این دو قابلیت را غیرفعال کنید تا با وصل کردن درایو USB محتوای آن به طور خودکار اجرا نشود. - قبل از باز کردن فایل ها، درایو را اسکن کنید
هر حافظه خارجی پیش از استفاده باید با ابزار امنیتی اسکن شود. این کار وقتی درایو مدت ها استفاده نشده یا از منبع ناشناسی رسیده، اهمیت بیشتری پیدا می کند. - به آیکون فایل اعتماد نکنید!
یک میانبر .LNK می تواند خودش را شکل پوشه یا یک فایل دیگر نشان دهد. نمایش پسوند فایل ها را در ویندوز روشن کنید؛ کار ساده ای است ولی جلوی خیلی از کلیک های اشتباه را می گیرد. - تکلیف دستگاه های خارجی را روشن کنید
سازمان باید سیاست مشخصی برای استفاده از فلش داشته باشد. محدود کردن اتصال دستگاه های ناشناس، فهرست دستگاه های مجاز و کنترل انتقال داده ها سطح خطر را پایین می آورد. - سراغ راهکار امنیتی سازمانی بروید
راهکار نقطه پایانی باید بتواند رفتار مشکوک را تشخیص دهد، جلوی اجرای بدافزار را بگیرد و فعالیت سیستم را زیر نظر داشته باشد. مدیریت متمرکز امنیت هم به شما اجازه می دهد وضعیت دستگاه ها را ببینید و به رویدادهای احتمالی سریع واکنش نشان دهید. - پشتیبان آفلاین داشته باشید
از داده های مهم مرتب نسخه پشتیبان بگیرید و دست کم یک نسخه از داده های حیاتی را جایی نگه دارید که از کامپیوترهای کاری قابل دسترسی نباشد. باج افزار به نسخه ای که روی همان شبکه در دسترس است رحم نمی کند.
جمعبندی؛ بدافزارهای قدیمی را دستکم نگیرید
پرونده Retadup نشان می دهد که پایان کار یک بات نت به معنی پاک شدن همه نسخه های بدافزار از دستگاه های آلوده نیست. یک فلش قدیمی یا یک کامپیوتر فراموش شده می تواند دوباره سرچشمه حمله شود؛ کافی است دامنه های قدیمی زیرساختش دوباره ثبت شوند تا همان نسخه های خاک خورده به سرور فرماندهی و کنترل وصل شوند و تهدید پیچیده تری مثل CoffeeLoader را که با شگردهای پیشرفته از چشم سیستم های تشخیص پنهان می ماند روی سیستم بنشانند.
برای سازمان ها این ماجرا یادآوری می کند که امنیت سایبری فقط حفاظت از سیستم های متصل به اینترنت نیست. کنترل دستگاههای خارجی، اسکن حافظه های قابل حمل، به روز رسانی منظم و مدیریت متمرکز نقطه پایانی، همه اجزای یک استراتژی امنیتی درست هستند. با راهکارهای سازمانی کسپرسکی و یک سیاست امنیتی که واقعا اجرا شود، می شود این تهدیدها را شناسایی کرد و از بین برد.
